7. apríl 2026

Opinber útboð ýta undir undirboð – Evrópsk samtök krefjast breytinga

Dagsetning

7. apríl 2026

deila

Samtök evrópskra verkalýðshreyfinga og samtök evrópskra atvinnurekenda í greinum þar sem verkafólk starfar við ræstingar, í veitinga- og mötuneytisgeiranum, við öryggisþjónustu og fasteignaþjónustu, í matvælageiranum, ferðaþjónustu og landbúnaði, hafa sent frá sér sameiginlega yfirlýsingu þar sem kallað er eftir róttækum breytingum á reglum Evrópusambandsins um opinber innkaup.


Yfirlýsingin er undirrituð af FoodServiceEurope, EFCI, CoESS, EFFAT og UNI Europa Property Services. Um er að ræða bæði samtök atvinnurekenda og samtök verkalýðshreyfinga í Evrópu. Efling er aðili að UNI Global Union, alþjóðlegum regnhlífarsamtökum verkalýðshreyfinga, sem UNI Europa er hluti af.


Yfirlýsingin er viðbragð við yfirstandandi endurskoðun á tilskipun Evrópusambandsins varðandi reglur um opinber innkaup og var send inn í samráðsferli framkvæmdastjórnar sambandsins í lok janúar síðastliðins. Með yfirlýsingunni vonast umrædd samtök tilraun til að hafa áhrif á verðandi nýja löggjöf Evrópusambandsins.


Útboð á kostnað verkafólks

Í yfirlýsingunni er dregin upp skýr mynd af alvarlegum veikleikum í núgildandii regluverki. Opinber innkaup, sem eiga að tryggja gæði og ábyrgð í þjónustu við almenning, byggjast í raun of oft á því einu að velja lægsta verðið. Afleiðingin er hörð samkeppni á kostnað verkafólks, þar sem fyrirtæki keppa um að bjóða sem lægst í verk. Oft eru slík tilboð langt undir raunverulegum kostnaði.


Samkvæmt gögnum frá Evrópusambandinu eru um tveir þriðju opinberra samninga af þessu tagi án nokkurra skilyrða um félagslega ábyrgð. Það þýðir að í meirihluta tilvika er ekki tryggt að fyrirtæki sem hljóa samninga við opinbera aðila virði kjarasamninga eða bjóði mannsæmandi vinnuaðstæður. Þetta veikir kjarasamninga og ýtir undir undirboð og lakari þjónustu.


Þessi þróun er vel þekkt hér á landi og snertir félagsfólk Eflingar með beinum hætti. Í ræstingum, mötuneytum og annarri þjónustu þar sem launakostnaður er stærsti útgjaldaliðurinn hefur samkeppni í útboðum ítrekað leitt til þrýstings niður á við þegar kemur að launakjörum og vinnuaðstæðum. Núverandi regluverk hvetur einfaldlega til þess.


Hefði áhrif á Íslandi

Verði tekið tillit til ábendinganna sem settar eru fram í yfirlýsingunn mun það skipta félagsfólk Eflingar verulegu máli, sökum aðildar Íslands að EES-samningnum. Reglur Evrópusambandsins um opinber innkaup eru hluti af EES-regluverkinu og hafa því bein áhrif hér á landi. Breytingar sem verða samþykktar innan ESB á þessu sviði munu því, með einum eða öðrum hætti, rata inn í íslenskan rétt. Þróunin í Evrópu mótar þannig leikreglurnar sem gilda líka fyrir íslenskt vinnumarkaðsumhverfi.


Í yfirlýsingunni er bent á að skortur á skýrum reglum sem hamli „óeðlilega lágum tilboðum“ geri fyrirtækjum kleift að bjóða undir kostnaði til að ná samningum. Eina leiðin til að fyrirtæki sem hljóta slíka samninga sjái sér hag í því er með lækkun launa, jafnvel með brotum gegn ákvæðum kjarasamninga, eða með því að verkefni séu sett á hendur alltof fárra starfsmanna sem vinni við ólíðandi starfsskilyrði. 


Þá er gagnrýnt að samningar taki oft ekki mið af launahækkunum, verðbólgu eða hækkandi kostnaði við rekstur. Fyrirtæki sem hlotið hafa umrædda samninga eigi því aðeins tvo kosti, þau neyðast annað hvort til að taka kostnaðarhækkanir á sig eða skera niður annars staðar. Slíkt bitnar fyrst og fremst á starfsfólki og gæðum þjónustunnar.


Samtökin leggja fram skýrar kröfur um breytingar. 


  • Sett verði þau skilyrði fyrir þátttöku í opinberum útboðum að fyrirtæki virði kjarasamninga
  • Óheimilt verði að taka tilboðum eingöngu á grundvelli verðs
  • Gæði þjónustu og vinnuaðstæður verkafólks vegi þyngra við val á tilboðum
  • Sett verði skýr skilgreining á hvað séu óeðlilega lág tilboð
  • Tryggt verði að samningar taki mið af launahækkunum og verðbólgu


Í yfirlýsingunni er einnig lögð áhersla á að aukið samtal eigi sér stað milli opinberra kaupenda og aðila vinnumarkaðarins áður en útboð hefjast, svo tryggja megi raunhæf skilyrði og gæði þjónustunnar.


Staðan er alvarleg

Það sem gerir þessa yfirlýsingu sérstaklega athyglisverða er að hún er sameiginleg afstaða bæði stéttarfélaga og atvinnurekenda. Slík samstaða undirstrikar hversu alvarleg staðan er orðin. Þegar báðir aðilar vinnumarkaðarins kalla eftir sömu breytingum er ljóst að kerfið er ekki að virka.


Fyrir Eflingu eru þetta lykilmál. Núverandi fyrirkomulag í opinberum útboðum ýtir undir undirboð, veikir kjarasamninga og grefur undan réttindum félagsfólks. Breytingar á umræddum reglum um útboð gætu hins vegar haft veruleg áhrif til hins betra, með því að styrkja réttindi launafólks, bæta vinnuaðstæður og tryggja betri og öruggari þjónustu fyrir almenning.



Baráttan fyrir réttlátum útboðum er því ekki bara tæknilegt mál innan Evrópusambandsins, heldur beinlínis kjaramál fyrir félagsfólk Eflingar.



Eftir Freyr Efling 20. maí 2026
Stjórn Eflingar stéttarfélags hefur ákveðið að styrkja Matthildi, samtök um skaðaminnkun, um 1,7 milljónir króna. Matthildarsamtökin voru stofnuð árið 2022 og leggja áherslu á skaðaminnkandi þjónustu á fyrri stigum vímuefnavanda. Markmið skaðaminnkunnar er að aðstoða fólk við að halda lífi, að vernda heilsu þess, líkamlega og sálræna, og að styrkja það í öllum litlum skrefum í átt að jákvæðum breytingum. Matthildarsamtökin halda úti skaðaminnkandi þjónustinni Reyk. Þjónustan er öllum að kostnaðarlausu og lögð er sérstök áhersla á að ná til fólks á fyrri stigum vímuefnavanda, í því skyni að fyrirbyggja alvarlegri þróun vandans og ótímabær dauðsföll. Á tímabilinu 4. febrúar 2025 til 31. janúar 2026 hefur Reykur veitt 235 einstaklingum þjónustu í 1.100 skipti. Þar af eru 25 prósent skjólstæðinga starfandi á vinnumarkaði, og er hluti þeirra félagsmenn Eflingar. Þessir einstaklingar glíma við vímuefnavanda og einnig við fátækt og erfiðar félagslegar aðstæður. Stöðug aukning ópíóðavanda hefur orðið síðustu nærfellt fimmtán árin. Þá hefur vandi vegna kókaínneyslu, crack- og metamfetamín reykinga aukist jafnt og þétt síðasta áratug. Mjög mikilvægt er að veita hópnum sem á í þessum vanda skaðaminnkandi þjónustu og stuðning í bata.  Reykur þjónustan er fyrir marga fyrsti snertipunkturinn að aðstoð og veitir skjólstæðingum mikinn stuðning, eftirfylgni og tengingu inn í félags- og heilbrigðisþjónustu. Matthildarsamtökin hafa aðstoðað marga í vímuefnameðferðir, ópíóíðalyfjameðferð og að fá viðeigandi félagslega þjónustu. Þar með ná samtökin að stuðlað að því að einstaklingar komast í bata og geti haldið húsnæði, geðheils og áfram vinnu.
Eftir Freyr Efling 15. maí 2026
Stjórn Eflingar stéttarfélags samþykkti á fundi sínum 13. maí stuðningsyfirlýsingu við verkfallsaðgerðir norskra félaga í ræstingageiranum innan systurfélagsins Norsk Arbeidsmandsforbund. Í yfirlýsingunni eru kollegum í Noregi sendar baráttu- og samstöðukveðjur. Yfirlýsingin fer hér að neðan. Stjórn Eflingar sendir baráttukveðjur og lýsir yfir fullum stuðningi við verkfallsaðgerðir starfsfólks í norska ræstingargeiranum undir forystu systurfélags okkar NAF. Félagsfólk Eflingar þekkir það hugrekki og þá miklu vinnu sem þarf til að skipuleggja árangursríkt verkfall. Stjórnin er einnig vel meðvituð um nauðsyn þess að bæta kjör og aðstæður starfsfólks í ræstingargeiranum á heimsvísu, þar á meðal á Íslandi og í Noregi. Efling trúir á mátt samstöðunnar og óskar samverkafólki í Noregi sem bests árangurs í baráttu sinni. Norsk versjon Efling uttrykker støtte til norske kolleger i streik Styret i Efling fagforening vedtok på sitt møte 13. mai en støtteerklæring til streikeaksjonene blant norske kolleger i rengjøringsbransjen innenfor søsterforbundet Norsk Arbeidsmandsforbund. I erklæringen sendes kamp- og solidaritetshilsener til kollegene i Norge. Erklæringen følger nedenfor. Styret i Efling sender en hilsen om full solidaritet med de streikende arbeiderne i den norske rengjøringsbransjen, ledet av vårt søsterforbund NAF. Medlemmene i Efling vet hvilket mot og hardt arbeid som kreves for å organisere en vellykket streik. Styret er også klar over behovet for å forbedre vilkår og betingelser for arbeidere i rengjøringsbransjen globalt, inkludert på Island og i Norge. Efling tror på kraften i kollektiv handling og ønsker våre kolleger i Norge størst mulig seier i deres kamp.
Eftir Freyr Efling 6. maí 2026
Stefán Ólafsson skrifar: Seðlabankinn er að kæla hagkerfið, í von um að ná niður verðbólgu. Það gerir hann með því að halda uppi háu vaxtastigi, sem bitnar á skuldugum heimilum og fyrirtækjum. Það vinnur hins vegar ekki á erlendum verðhækkunum, né á verðbólgu vegna hækkunar á húsnæðiskostnaði, né á eftirspurnarþenslu skuldlítilla og tekjuhárra einstaklinga og fyrirtækja, né á þenslu vegna einkaneyslu mikils fjölda ferðamanna. Þessi úrræði Seðlabankans hafa enda sýnt sig að skila einungis takmörkuðum árangri og eru að auki einstaklega óréttlát í dreifingu byrða. En aðferð Seðlabankans kælir vissulega efnahagslífið, hún slekkur næstum á hagvextinum og eykur atvinnuleysi. Það er kostnaðurinn við beitingu hávaxtastefnunnar. Nýlega birti greiningardeild Landbanka Íslands hagspá sína fyrir árin 2026 til 2028 þar sem gert er ráð fyrir hagvexti upp á einungis 1,6 til 1,8% á næstu þremur árum. Það er minna en áætlaður vöxtur fólksfjöldans í landinu, skv. spá Hagstofunnar. Hagvöxtur á mann verður þannig neikvæður. Þetta þýðir í reynd, að hagkerfið er komið í stöðnun sem búast má við að haldi áfram a.m.k. til 2028. Þetta má sjá á myndinni hér að neðan, sem sýnir hagvöxt á mann. 
Sýna fleiri fréttir