Opinber útboð ýta undir undirboð – Evrópsk samtök krefjast breytinga

Samtök evrópskra verkalýðshreyfinga og samtök evrópskra atvinnurekenda í greinum þar sem verkafólk starfar við ræstingar, í veitinga- og mötuneytisgeiranum, við öryggisþjónustu og fasteignaþjónustu, í matvælageiranum, ferðaþjónustu og landbúnaði, hafa sent frá sér sameiginlega yfirlýsingu þar sem kallað er eftir róttækum breytingum á reglum Evrópusambandsins um opinber innkaup.

Yfirlýsingin er undirrituð af FoodServiceEurope, EFCI, CoESS, EFFAT og UNI Europa Property Services. Um er að ræða bæði samtök atvinnurekenda og samtök verkalýðshreyfinga í Evrópu. Efling er aðili að UNI Global Union, alþjóðlegum regnhlífarsamtökum verkalýðshreyfinga, sem UNI Europa er hluti af.

Yfirlýsingin er viðbragð við yfirstandandi endurskoðun á tilskipun Evrópusambandsins varðandi reglur um opinber innkaup og var send inn í samráðsferli framkvæmdastjórnar sambandsins í lok janúar síðastliðins. Með yfirlýsingunni vonast umrædd samtök tilraun til að hafa áhrif á verðandi nýja löggjöf Evrópusambandsins.

Útboð á kostnað verkafólks

Í yfirlýsingunni er dregin upp skýr mynd af alvarlegum veikleikum í núgildandii regluverki. Opinber innkaup, sem eiga að tryggja gæði og ábyrgð í þjónustu við almenning, byggjast í raun of oft á því einu að velja lægsta verðið. Afleiðingin er hörð samkeppni á kostnað verkafólks, þar sem fyrirtæki keppa um að bjóða sem lægst í verk. Oft eru slík tilboð langt undir raunverulegum kostnaði.

Samkvæmt gögnum frá Evrópusambandinu eru um tveir þriðju opinberra samninga af þessu tagi án nokkurra skilyrða um félagslega ábyrgð. Það þýðir að í meirihluta tilvika er ekki tryggt að fyrirtæki sem hljóa samninga við opinbera aðila virði kjarasamninga eða bjóði mannsæmandi vinnuaðstæður. Þetta veikir kjarasamninga og ýtir undir undirboð og lakari þjónustu.

Þessi þróun er vel þekkt hér á landi og snertir félagsfólk Eflingar með beinum hætti. Í ræstingum, mötuneytum og annarri þjónustu þar sem launakostnaður er stærsti útgjaldaliðurinn hefur samkeppni í útboðum ítrekað leitt til þrýstings niður á við þegar kemur að launakjörum og vinnuaðstæðum. Núverandi regluverk hvetur einfaldlega til þess.

Hefði áhrif á Íslandi

Verði tekið tillit til ábendinganna sem settar eru fram í yfirlýsingunn mun það skipta félagsfólk Eflingar verulegu máli, sökum aðildar Íslands að EES-samningnum. Reglur Evrópusambandsins um opinber innkaup eru hluti af EES-regluverkinu og hafa því bein áhrif hér á landi. Breytingar sem verða samþykktar innan ESB á þessu sviði munu því, með einum eða öðrum hætti, rata inn í íslenskan rétt. Þróunin í Evrópu mótar þannig leikreglurnar sem gilda líka fyrir íslenskt vinnumarkaðsumhverfi.

Í yfirlýsingunni er bent á að skortur á skýrum reglum sem hamli „óeðlilega lágum tilboðum“ geri fyrirtækjum kleift að bjóða undir kostnaði til að ná samningum. Eina leiðin til að fyrirtæki sem hljóta slíka samninga sjái sér hag í því er með lækkun launa, jafnvel með brotum gegn ákvæðum kjarasamninga, eða með því að verkefni séu sett á hendur alltof fárra starfsmanna sem vinni við ólíðandi starfsskilyrði. 

Þá er gagnrýnt að samningar taki oft ekki mið af launahækkunum, verðbólgu eða hækkandi kostnaði við rekstur. Fyrirtæki sem hlotið hafa umrædda samninga eigi því aðeins tvo kosti, þau neyðast annað hvort til að taka kostnaðarhækkanir á sig eða skera niður annars staðar. Slíkt bitnar fyrst og fremst á starfsfólki og gæðum þjónustunnar.

Samtökin leggja fram skýrar kröfur um breytingar. 

• Sett verði þau skilyrði fyrir þátttöku í opinberum útboðum að fyrirtæki virði kjarasamninga
• Óheimilt verði að taka tilboðum eingöngu á grundvelli verðs
• Gæði þjónustu og vinnuaðstæður verkafólks vegi þyngra við val á tilboðum
• Sett verði skýr skilgreining á hvað séu óeðlilega lág tilboð
• Tryggt verði að samningar taki mið af launahækkunum og verðbólgu

Í yfirlýsingunni er einnig lögð áhersla á að aukið samtal eigi sér stað milli opinberra kaupenda og aðila vinnumarkaðarins áður en útboð hefjast, svo tryggja megi raunhæf skilyrði og gæði þjónustunnar.

Staðan er alvarleg

Það sem gerir þessa yfirlýsingu sérstaklega athyglisverða er að hún er sameiginleg afstaða bæði stéttarfélaga og atvinnurekenda. Slík samstaða undirstrikar hversu alvarleg staðan er orðin. Þegar báðir aðilar vinnumarkaðarins kalla eftir sömu breytingum er ljóst að kerfið er ekki að virka.

Fyrir Eflingu eru þetta lykilmál. Núverandi fyrirkomulag í opinberum útboðum ýtir undir undirboð, veikir kjarasamninga og grefur undan réttindum félagsfólks. Breytingar á umræddum reglum um útboð gætu hins vegar haft veruleg áhrif til hins betra, með því að styrkja réttindi launafólks, bæta vinnuaðstæður og tryggja betri og öruggari þjónustu fyrir almenning.



Baráttan fyrir réttlátum útboðum er því ekki bara tæknilegt mál innan Evrópusambandsins, heldur beinlínis kjaramál fyrir félagsfólk Eflingar.