23. febrúar 2026

Gósentíð fjármagnseigenda

Dagsetning

23. febrúar 2026

deila

Stefán Ólafsson skrifar.


Mikið er talað um að laun almennings hafi hækkað mikið á síðustu misserum. Samtök atvinnurekenda (SA) brydda reglulega uppá þessu. Seðlabankinn sömuleiðis.


En í allri þessari síbylju um að laun almenns launafólks hafi hækkað of mikið er almennt ekki litið til þróunar fjármagnstekna eða eignatekna. Það eru þær tekjur sem eignamikið fólk fær af arðgefandi eignum í hlutabréfum, skuldabréfum, fasteignum, sparnaði og einkafyrirtækjum.


Almennt er það svo að ríkasta fólkið í samfélaginu fær stærstan hluta tekna sinna í formi fjármagnstekna. Tekjuhæstu tíu prósentin fengu t.d. um 70% af öllum fjármagnstekjum síðustu ára. Tekjuhæsta eina prósentið er með meirihluta tekna sinna sem fjármagnstekjur. Umfangsmiklar fjármagnstekjur renna sem sagt einkum til þeirra ríkustu í samfélaginu.


Skoðum hvernig þær tekjur hafa vaxið í samanburði við launatekjur almennings á tímabilinu frá 2020 til 2024. Gögnin koma frá Hagstofu Íslands.

Eins og myndin sýnir þá hafa eignatekjur/fjármagnstekjur aukist um 172% á þessu tímabili á meðan launatekjur hækkuðu um 50,8%. Eignatekjurnar hafa sem sagt hækkað meira en þrisvar sinnum það sem launatekjurnar hækkuðu. Til samanburðar er sýnd samanlögð verðbólga á tímabilinu (35,6%) og hækkun ráðstöfunartekna heimilanna (52,3%).


Þetta endurspeglar mikla gósentíð hjá eignamiklu fólki. Fyrirtækin hafa gefið vel af sér, fjárfestingar í verðbréfum sömuleiðis. Þeir vel stæðu fjárfestar sem hafa á undanförnum árum keypt mikið af nýjum íbúðum á húsnæðismarkaði (stundum heilu blokkirnar) til að leigja út til ferðamanna eða annarra hafa stórgrætt á húsnæðiskreppunni sem étur upp kaupmátt almenns launafólks og leigjenda. Og þau sem hafa getað lagt mikið fyrir á sparireikningum hafa grætt vel á hávaxtaumhverfi Seðlabankans. Vaxtatekjur þeirra hafa vaxið örast af einstökum þáttum fjármagnsteknanna.


Hlutur fjármagnstekna í verðbólgunni


Kanski Seðlabankinn ætti að horfa til þessa hóps sem hefur hæstu tekjurnar í samfélaginu og heldur uppi mikilli neyslu og fjárfestingum sem trekkja upp eftirspurnarverðbólgu. Það er ekki láglaunafólkið eða skulduga unga fólkið sem eru helstu orsakavaldar verðbólgunnar. Hávaxtastefna bankans bitnar hins vegar mest á þeim tekjulægri og skuldugu – en hlífir þeim tekjuhærri og eignameiri. Það er afleit og óréttlát hagstjórn sem að auki skilar ekki nægum árangri í baráttunni við verðbólguna.


Í Bandaríkjunum er það svo að tekjuhæstu tíu prósent þjóðarinnar bera ábyrgð á um helmingi einkaneyslunnar þar í landi. Þessu svipar til sömu áttar hér á landi. Ef þarf að draga úr einkaneyslu til að hemja verðbólgu er nærtækast að draga úr neyslu þeirra tekjuhærri og eignameiri, t.d. með skattahækkun á fjármagnstekjur og hæstu launatekjur.


Loks er rétt að halda því einnig til haga að þau sem hafa miklar fjármagnstekjur njóta mikilla skattfríðinda, vegna lægri álagningu á fjármagnstekjurnar en leggjast á launatekjur. Þau borga ekki einu sinni útsvar til sveitarfélaganna af þessum tekjum.


Hér áður fyrr var litið svo á að fólk sem væri duglegt að vinna og koma sér upp íbúðarhúsnæði fyrir fjölskylduna ætti rétt á skattfríðindum (t.d. í formi vaxtabóta). Það er liðin tíð. Nú renna mestu skattfríðindin til fjármagnseigenda sem láta peningana vinna fyrir sig. Slík skipan grefur undan vinnusiðgæði og ýtir undir brask ónytjunga.


Gósentíð fjármagnseigenda síðan 2020 er bæði vegna mikillar aukningar fjármagnstekna og mikilla skattfríðinda sem þær njóta. En umfram allt er slík góðgerðarstarfsemi ríkisins í garð þeirra ríkustu, sem felst í lægri álagningu á fjármagnstekjur en launatekjur, bæði óþörf og óréttlát. Raunar er hún skaðleg því hún ýtir undir verðbólgu.


Stefán Ólafsson er sérfræðingur hjá Eflingu og prófessor emeritus við Háskóla Íslands.

Eftir Sigrún Efling 9. júlí 2026
At the end of June, representatives of Efling attended a conference held by UNI Global, the international federation that Efling joined at the beginning of the year. The conference was the regular conference of UNI Europa Property Services, the UNI division that coordinates cooperation between European affiliate unions in the cleaning and security sectors. The conference took place in Paris, at the offices of the French trade union CFDT Services in the 19th arrondissement, a historic working-class district of the city. Efling was represented at the conference by Sólveig Anna Jónsdóttir, chair of the union, and Viðar Þorsteinsson, director of education and social affairs. The programme began on Wednesday, 24 June, with discussions including UNI’s campaign to organise cleaning work during daytime hours. The campaign is called the European Daytime Cleaning Alliance and involves cooperation with employers as well as advocacy at European Union level. On Thursday, 25 June, Viðar took part in a panel discussion with trade union representatives from Belgium and Italy on the findings of an extensive comparative survey commissioned by UNI on collective agreements for security guards and cleaners in Europe. Efling was one of the respondents to the survey. In his contribution, Viðar described Efling’s work in the cleaning sector, which has included increased monitoring of workload, work pace and working conditions among cleaners, as well as communication with public authorities on these issues. The conference programme included panel discussions on a wide range of topics. These included the conditions of migrants and women, issues of particular relevance to the cleaning sector, and the work of UNI and its affiliates to hold large multinational companies in cleaning and security services accountable for workers’ welfare regardless of location, including through so-called global agreements. At the end of the day on Thursday, members of the French trade union CFDT gave speeches in which they discussed their working conditions and terms of employment. The final day of the conference, Friday, 26 June, began with discussions on public procurement. UNI has advocated for stricter requirements concerning workers’ rights in procurement processes. Cleaning and security services are both examples of work that public institutions and municipalities are increasingly outsourcing to private companies. Representatives of UNI affiliates on the panel described how unions in their countries have sought to have a positive influence on government procurement policy and to counteract procurement practices that encourage a “race to the bottom” through competition at the expense of workers’ rights and welfare. French economist François-Xavier Devetter, professor at the University of Lille, then gave a presentation on his research into the position of cleaners in France. He has devoted much of his research to this field and has published books on the subject. The closing remarks of the conference were delivered by Zeynep Biçici, a leader and chief negotiator for cleaners within the German trade union IG BAU. She is also president of UNI Europa Property Services and was re-elected to the position at the conference. Participants at the conference included leaders and staff from Nordic trade unions with which Efling has already built ties through SUN. “ After taking part in the UNI Europa Property Services conference, I am convinced of the value of participating in international trade union cooperation. It gives us the opportunity to learn from the best work being done by our sister unions and to strengthen our knowledge of conditions in the sectors where our members are in the most vulnerable position, which is especially true of the cleaning sector. In both cleaning and security services, there are large companies operating across national borders. When trade unions are able to exchange information and share their experience, it makes a decisive difference to our position in relation to employers , ” said Sólveig Anna Jónsdóttir, chair of Efling. “ The cleaning sector has been a major focus for Efling in recent months. Our communication with sister unions in the Nordic countries on issues relating to the sector has already been very useful, and it seems to me that cooperation with European unions will be useful as well ,” said Viðar Þorsteinsson.
Eftir Sigrún Efling 9. júlí 2026
Í lok júní sóttu fulltrúar Eflingar ráðstefnu á vegum alþjóðasamtakanna UNI Global sem Efling fékk aðild að í byrjun árs . Um var að ræða reglulega ráðstefnu UNI Europa Property Services , en sú deild heldur utan um samstarf evrópskra aðildarfélaga UNI í ræstinga- og öryggisvarðageiranum. Ráðstefnan fór fram í París í húsakynnum franska stéttarfélagsins CFDT Services í 19. hverfi, sem er gamalgróið verkamannahverfi borgarinnar. Ráðstefnuna sóttu fyrir hönd Eflingar Sólveig Anna Jónsdóttir formaður félagsins og Viðar Þorsteinsson fræðslu- og félagsmálastjóri. Dagskrá hófst miðvikudaginn 24. júní, og var þá m.a. fjallað um átaksverkefni UNI um skipulagningu ræstingavinnu á dagvinnutíma. Átakið fer fram undir heitinu „European Daytime Cleaning Alliance“ og felur í sér samstarf við atvinnurekendur og þrýsting á vettvangi Evrópusambandsins. Fimmtudaginn 25. júní tók Viðar þátt í pallborðsumræðum ásamt fulltrúum stéttarfélaga frá Belgíu og Ítalíu um niðurstöður viðamikillar samanburðarkönnunar sem UNI hefur látið vinna á kjarasamningum öryggisvarða og ræstingafólks í Evrópu. Efling var einn af svarendum könnunarinnar. Viðar greindi í innleggi sínu frá starfi Eflingar í ræstingageiranum, sem m.a. hefur falið í sér aukið eftirlit með verkhraða og vinnuaðstæðum ræstingafólks og samskipti við opinbera aðila þar að lútandi. Pallborð um fjölbreytt málefni voru á dagskrá ráðstefnunnar. Má þar m.a. nefna aðstæður innflytjenda og kvenna, sem eiga sérstakt erindi við ræstingageirann, og vinnu UNI og aðildarfélaga við að draga stórfyrirtæki í ræstingum og öryggisvörslu til ábyrgðar á velferð starfsfólks óháð staðsetningu, m.a. í gegnum svokallaða hnattræna samninga („global agreements“). Í lok dags á fimmtudeginum fluttu félagsmenn úr franska stéttarfélaginu CFDT ávörp þar sem ræddu um aðstæður sínar og kjör. Síðasti dagur ráðstefnunnar, föstudagurinn 26. júní, hófst á umræðum um opinber útboð, en UNI hefur beitt sér fyrir hertum skilyrðum varðandi réttindi verkafólks í útboðum. Bæði ræsting og öryggisvarsla eru dæmi um störf sem opinberar stofnanir og sveitarfélög bjóða í vaxandi mæli út til einkafyrirtækja. Fulltrúar aðildarfélaga UNI í pallborðinu greindu frá því hvernig félögin hafa í sínum heimalöndum leitast við að hafa jákvæð áhrif á stefnu stjórnvalda í útboðsmálum og spornað gegn því að útboð hvetji til „kapphlaups á botninn“ í gegnum samkeppni á kostnað réttinda og velferðar verkafólks. Þá flutti franski hagfræðingurinn Francois-Xavier Devetter, prófessor við háskólann í Lille, kynningu á rannsóknum sínum á stöðu ræstingafólks í Frakklandi, en hann hefur helgað sig rannsóknum á því sviði og gefið út bækur um það. Lokaorð ráðstefnunnar flutti Zeynep Bicici, forystukona og aðalsamningamaður ræstingafólks innan þýska stéttarfélagsins IG Bau. Hún er jafnframt forseti UNI Europa Property Services og var hún endurkjörin í það embætti á ráðstefnunni. Meðal þátttakenda í ráðstefnunni voru forystumenn og starfsfólk úr norrænum stéttarfélögum sem Efling hefur þegar byggt upp tengsl við á vettvangi SUN. „Eftir þátttöku í ráðstefnu UNI Europa Property Services er ég sannfærð um gildi þess að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi verkalýðsfélaga. Okkur gefst tækifæri til að læra af því sem best er gert hjá systurfélögum okkar og að styrkja þekkingu okkar á stöðu mála í þeim geirum þar sem félagsfólk okkar stendur hvað höllustum fæti, sem á sérstaklega við um ræstingageirann. Í bæði ræstingum og öryggisvörslu eru stórfyrirtæki sem starfa þvert á landamæri. Þegar stéttarfélög geta skipst á upplýsingum og deilt reynslu sinni þá skiptir það sköpum fyrir okkar vígstöðu gagnvart atvinnurekendum,“ sagði Sólveig Anna Jónsdóttir formaður. „ Ræstingageirinn hefur á síðustu misserum verið í brennidepli hjá Eflingu. Samskipti við systurfélög okkar á Norðurlöndum varðandi málefni geirans hafa þegar gagnast okkur mjög vel, og mér sýnist að samvinna við evrópsku félögin muni gera það líka ,“ sagði Viðar Þorsteinsson.
Eftir Freyr Efling 3. júlí 2026
Efling Union's office will operate on reduced opening hours during the peak summer period. From 6 July to 4 August, the office will be open from 10:00 to 14:00. Regular opening hours will resume after the August Bank Holiday weekend (Verslunarmannahelgi).
Sýna fleiri fréttir